Phế cầu khuẩn là tác nhân truyền nhiễm gây ra khoảng 1,6 triệu ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu. Tại Việt Nam, mỗi năm ghi nhận khoảng 2,9 triệu lượt mắc viêm phổi và khoảng 4.000 ca tử vong. Đáng lo ngại, ở trẻ nhỏ và người cao tuổi, tỷ lệ tử vong có thể tăng lên rất cao.

Tại Trung tâm Nhi khoa, Bệnh viện Bạch Mai, thống kê 9 tháng của năm 2025 cho thấy phế cầu khuẩn chiếm 12% các chủng vi khuẩn phân lập được ở khu vực điều trị nội trú. Đáng chú ý, với các ca bệnh ngoại trú, nghiên cứu cho thấy 55% trường hợp viêm phổi do tác nhân này gây ra. Những con số trên phản ánh gánh nặng bệnh tật rất lớn trong cộng đồng.

Theo BS CKII Nguyễn Nguyên Huyền, Giám đốc Trung tâm Phòng, chống dịch, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, phế cầu khuẩn là nguyên nhân hàng đầu gây viêm phổi nặng, viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết, đặc biệt nguy hiểm với trẻ nhỏ, người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính.

Phế cầu khuẩn, với tên khoa học là Streptococcus pneumoniae, có thể tồn tại ở mũi họng người khỏe mạnh mà không gây biểu hiện rõ ràng.

Tuy nhiên, khi sức đề kháng suy giảm, nhất là trong những ngày rét đậm, rét hại, vi khuẩn này dễ dàng phát triển và gây bệnh. Những người mắc bệnh mạn tính như hen phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, đái tháo đường, tim mạch, gan, thận hoặc người suy giảm miễn dịch là đối tượng dễ bị phế cầu khuẩn tấn công nhất.

Bác sỹ Huyền nhấn mạnh, các bệnh do phế cầu khuẩn khởi phát với triệu chứng không đặc hiệu như sốt, ớn lạnh, ho, đau ngực, thở nhanh hoặc khó thở.

Nhiều người ban đầu chỉ nghĩ là cảm lạnh thông thường, nhưng diễn tiến bệnh có thể rất nhanh, dẫn đến viêm phổi nặng, nhiễm trùng huyết hoặc viêm màng não, thậm chí đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

Theo thống kê, mỗi năm trên thế giới có khoảng 1,6 triệu trường hợp tử vong liên quan đến phế cầu khuẩn, cho thấy mức độ nguy hiểm của tác nhân này không thể xem nhẹ.

Phế cầu khuẩn lây truyền chủ yếu qua đường hô hấp, khi tiếp xúc với dịch tiết từ người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện gần, hoặc sử dụng chung đồ dùng cá nhân.

Chuyên gia của Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương cảnh báo rằng, nhóm người mắc bệnh mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch cần đặc biệt chú ý vì đây không phải là bệnh lý nhẹ; việc chủ động tiêm vắc-xin và phát hiện sớm các triệu chứng là cách hiệu quả nhất để phòng bệnh và tránh biến chứng nguy hiểm.

Tiêm vắc-xin phòng phế cầu là biện pháp hiệu quả nhất hiện nay. Vắc-xin giúp cơ thể tạo miễn dịch chủ động, giảm nguy cơ mắc bệnh, hạn chế mức độ nặng và các biến chứng nếu không may nhiễm bệnh.

Những đối tượng nên chủ động tiêm vắc-xin bao gồm trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ dưới 5 tuổi, người cao tuổi từ 65 trở lên, người mắc bệnh mạn tính như hen phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, đái tháo đường, tim mạch, gan, thận, người suy giảm miễn dịch và người có thói quen hút thuốc lá.

Tại Việt Nam hiện nay đã có nhiều loại vắc-xin phù hợp với từng lứa tuổi và nhóm nguy cơ, với lịch tiêm được khuyến cáo cụ thể nhằm đảm bảo hiệu quả bảo vệ tối ưu. Bác sỹ Huyền nhấn mạnh, việc tiêm phòng đầy đủ, đúng lịch là chiến lược sống còn, đặc biệt trước và trong những tháng lạnh cao điểm.

Nói thêm về vắc-xin, theo các chuyên gia của hệ thống tiêm chủng Long Châu, vắc-xin phế cầu là loại vắc-xin được nghiên cứu nhằm kích thích hệ miễn dịch tạo ra kháng thể đặc hiệu chống lại vi khuẩn Streptococcus pneumoniae, nguyên nhân chính gây ra nhiều bệnh lý nghiêm trọng như viêm phổi, viêm tai giữa, viêm mũi họng, viêm màng não và nhiễm trùng huyết.

Những bệnh này đặc biệt nguy hiểm với trẻ em dưới 5 tuổi, người cao tuổi từ 50 tuổi trở lên và các nhóm có bệnh nền mạn tính như tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc béo phì.

Không chỉ giúp phòng bệnh, tiêm vắc-xin phế cầu còn góp phần bảo vệ phổi, tăng cường sức đề kháng đường hô hấp, yếu tố quan trọng đối với những người có hệ miễn dịch suy yếu.

Khi được tiêm vào cơ thể, vắc-xin kích thích hệ miễn dịch nhận diện và tiêu diệt phế cầu khuẩn ngay khi chúng xâm nhập, từ đó ngăn ngừa hiệu quả nguy cơ mắc bệnh và các biến chứng nặng.

Hiện nay tại Việt Nam có nhiều loại vắc-xin phế cầu đang được sử dụng, với khả năng bảo vệ trước các chủng vi khuẩn phổ biến. Trong đó có các vắc-xin thế hệ mới như Prevenar 20 giúp phòng 20 týp huyết thanh, Vaxneuvance phòng 15 týp, Synflorix phòng 10 týp, Prevenar 13 phòng 13 týp và Pneumovax 23 phòng 23 týp phế cầu. Mỗi loại có chỉ định độ tuổi và lịch tiêm khác nhau, giúp mở rộng phạm vi bảo vệ cho cả trẻ em và người lớn.

Đối tượng nên tiêm vắc-xin phế cầu bao gồm trẻ từ 6 tuần tuổi trở lên, người cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính như tim mạch, tiểu đường, bệnh phổi, người suy giảm miễn dịch hoặc đang điều trị hóa trị, ghép tạng. Những người có thói quen hút thuốc lá, sử dụng rượu bia nhiều hoặc vừa trải qua bệnh nặng cũng được khuyến khích tiêm phòng để tăng cường sức đề kháng.

Tuy nhiên, không phải ai cũng phù hợp để tiêm vắc-xin. Trẻ dưới 6 tuần tuổi, người đang mắc bệnh cấp tính, sốt cao hoặc có tiền sử dị ứng nặng với thành phần vắc-xin cần được cân nhắc và tham khảo ý kiến bác sỹ trước khi tiêm để đảm bảo an toàn.

Tổ chức Y tế thế giới khuyến cáo, vắc-xin phế cầu nên được tiêm càng sớm càng tốt cho các nhóm nguy cơ cao. Khi tiêm đầy đủ theo phác đồ, vắc-xin có thể tạo ra hàng rào miễn dịch bền vững, giúp giảm nguy cơ mắc bệnh, giảm tỷ lệ nhập viện và tử vong, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người cao tuổi.

Dù được đánh giá an toàn, vắc-xin phế cầu vẫn có thể gây một số phản ứng nhẹ sau tiêm như sốt, đau tại chỗ tiêm, mệt mỏi hoặc chán ăn. Các phản ứng này thường tự hết và không gây nguy hiểm. Người tiêm cần được theo dõi ít nhất 30 phút sau tiêm và tuân thủ hướng dẫn của nhân viên y tế để đảm bảo an toàn.

Tiêm vắc-xin phế cầu không chỉ là biện pháp bảo vệ cá nhân mà còn góp phần tạo miễn dịch cộng đồng, giảm nguy cơ lây lan bệnh trong xã hội. Trong bối cảnh các bệnh hô hấp có xu hướng gia tăng, chủ động tiêm vắc-xin vẫn là giải pháp đơn giản nhưng hiệu quả nhất để bảo vệ sức khỏe lâu dài.

Bên cạnh tiêm vắc-xin, người dân cần duy trì các biện pháp phòng bệnh cơ bản như rửa tay thường xuyên, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, đeo khẩu trang nơi đông người hoặc trên phương tiện công cộng, vệ sinh môi trường sống, lau chùi các bề mặt tiếp xúc thường xuyên, đồng thời duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đầy đủ chất dinh dưỡng và tăng cường vận động.

Khi xuất hiện các triệu chứng sốt, ho, khó thở, mệt mỏi, đặc biệt ở người mắc bệnh mạn tính, cần đến ngay các cơ sở y tế uy tín để được tư vấn và xử trí kịp thời, tránh tự ý sử dụng thuốc, đặc biệt là thuốc kháng sinh hay kháng virus khi chưa có chỉ định.