Bệnh không lây nhiễm đang gia tăng nhanh và ngày càng trẻ hóa tại Việt Nam

Bệnh không lây nhiễm đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất của y tế Việt Nam sau đại dịch Covid-19. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bên cạnh việc ứng phó với các bệnh truyền nhiễm mới nổi, các quốc gia cần tăng cường nguồn lực cho công tác phòng ngừa, phát hiện sớm và điều trị các bệnh mạn tính như tim mạch, ung thư, đái tháo đường, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và rối loạn sức khỏe tâm thần.

Tại Việt Nam, áp lực từ nhóm bệnh này ngày càng hiện hữu rõ nét trong hệ thống khám chữa bệnh. Báo cáo từ các bệnh viện cho thấy khoảng 65-75% bệnh nhân nội trú liên quan đến bệnh không lây nhiễm. Nhiều bệnh lý phổ biến cũng đang gia tăng nhanh trong cộng đồng.

Theo Bệnh viện Nội tiết Trung ương, khoảng 6-7% dân số hiện mắc đái tháo đường. Trong khi đó, Viện Tim mạch Quốc gia Việt Nam cho biết tăng huyết áp đang ảnh hưởng tới khoảng 25% người trên 25 tuổi. Ước tính mỗi năm, bệnh không lây nhiễm chiếm khoảng 80% tổng số ca tử vong tại Việt Nam.

Những con số này cho thấy bệnh mạn tính không còn là câu chuyện riêng của người cao tuổi hay của các cơ sở điều trị chuyên khoa, mà đang trở thành gánh nặng y tế và kinh tế lớn đối với toàn xã hội. Thực trạng này cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết về các phương thức theo dõi sức khỏe thường xuyên, phát hiện sớm nguy cơ và hỗ trợ người dân quản lý bệnh ngay từ cộng đồng thay vì chỉ điều trị khi bệnh đã diễn tiến nặng.

Phát biểu tại sự kiện ra mắt ứng dụng chăm sóc sức khỏe 24/7 ứng dụng trí tuệ nhân tạo gần đây, PGS-TS.Phạm Nguyên Sơn, nguyên Phó Giám đốc Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 cho rằng, khoảng trống lớn nhất hiện nay trong quản lý bệnh mạn tính nằm ở việc thiếu dữ liệu sức khỏe liên tục.

Theo ông, với mô hình tái khám định kỳ hiện nay, bác sỹ thường chỉ nắm được tình trạng sức khỏe của người bệnh tại thời điểm đến viện. Trong phần lớn thời gian còn lại, dữ liệu sức khỏe gần như bị bỏ trống, trong khi diễn biến bệnh có thể thay đổi từng ngày.

“Với mô hình tái khám định kỳ, bác sỹ thường chỉ nắm được tình trạng tại thời điểm người bệnh đến viện. Phần lớn thời gian còn lại, dữ liệu sức khỏe bị bỏ trống”, ông nói.

Theo PGS.Sơn, đây là khoảng trống đặc biệt nguy hiểm trong quản lý các bệnh như tăng huyết áp, tim mạch, đái tháo đường, rối loạn lipid máu và bệnh thận. Một bệnh nhân có thể được đánh giá ổn định trong ngày khám, nhưng sau đó lại xuất hiện biến động huyết áp, đường huyết hoặc các triệu chứng bất thường mà không được phát hiện kịp thời.

Ông cho rằng dữ liệu sức khỏe cần được cập nhật thường xuyên theo thời gian thực để hỗ trợ quản lý bệnh hiệu quả hơn. Khi người bệnh đo huyết áp hằng ngày, hệ thống AI có thể hỗ trợ đưa ra cảnh báo hoặc khuyến nghị cơ bản dựa trên dữ liệu được cập nhật liên tục.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng nhấn mạnh AI không thể thay thế bác sỹ mà chỉ đóng vai trò công cụ hỗ trợ trong theo dõi và quản lý sức khỏe người bệnh.

“Dữ liệu sức khỏe của người bệnh cần được cập nhật thường xuyên theo thời gian thực. Khi người bệnh đo huyết áp hằng ngày, hệ thống AI có thể hỗ trợ đưa ra cảnh báo hoặc khuyến nghị cơ bản. Tuy nhiên, AI không thể thay thế bác sỹ mà chỉ là công cụ hỗ trợ quản lý người bệnh hiệu quả hơn”, PGS.Sơn nhấn mạnh.

Thực tế lâm sàng hiện nay cũng cho thấy bệnh mạn tính đang có xu hướng trẻ hóa đáng lo ngại. PGS.Sơn dẫn trường hợp một bệnh nhân nam sinh năm 1999, nặng 102 kg nhưng đã có huyết áp lên tới 180/120mmHg, đồng thời mắc đái tháo đường và rối loạn lipid máu.

Theo giới chuyên môn, đây không còn là trường hợp cá biệt. Lối sống ít vận động, chế độ ăn mất cân đối, áp lực công việc và tình trạng thừa cân béo phì đang khiến nhiều bệnh lý vốn phổ biến ở người trung niên xuất hiện ngày càng sớm hơn.

Để kiểm soát hiệu quả các chỉ số lâm sàng, dữ liệu đầu vào cần được chuẩn hóa và cập nhật đầy đủ. Theo TS.Hà Anh Đức, Cục trưởng Cục Quản lý khám chữa bệnh, với bệnh tăng huyết áp, việc theo dõi và kiểm soát chỉ số liên tục có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong phòng ngừa đột quỵ và các biến chứng tim mạch.

Theo TS.Đức, Bộ Y tế đã ban hành kế hoạch triển khai hồ sơ sức khỏe điện tử cho người dân gắn với định hướng chuyển đổi số trong lĩnh vực y tế. Cơ quan quản lý cũng đã xây dựng cấu trúc định danh cho khoảng 130.000 trường thông tin liên quan bệnh án điện tử, tạo nền tảng cho việc chuẩn hóa và khai thác dữ liệu khám chữa bệnh.

“Nếu tất cả 1.700 bệnh viện sử dụng bệnh án điện tử, ngành Y tế có thể có tới hàng trăm triệu dữ liệu phục vụ chăm sóc sức khỏe. Nếu làm tốt hồ sơ sức khỏe cá nhân, việc cá thể hóa phác đồ điều trị sẽ có nhiều triển vọng trong tương lai”, TS. Đức nhận định.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, dữ liệu lớn chỉ thực sự có giá trị khi bảo đảm độ chính xác và được cập nhật thường xuyên. Với nhóm người cao tuổi có bệnh lý phức tạp, các nền tảng công nghệ cần có khả năng theo dõi đồng thời nhiều chỉ số sức khỏe, hỗ trợ sàng lọc nhiều bệnh mạn tính trên cùng một hệ thống nhằm phục vụ tốt hơn cho quản lý sức khỏe dài hạn.

Virus Hanta lây qua chuột, chuyên gia cảnh báo nguy cơ từ chất thải gặm nhấm

Virus Hanta có thể gây hội chứng sốt xuất huyết kèm suy thận hoặc suy tim phổi nguy hiểm với tốc độ diễn tiến rất nhanh. Dù Việt Nam chưa ghi nhận ổ dịch điển hình, giới chuyên môn cảnh báo người dân không chủ quan trước nguy cơ lây nhiễm từ chuột và các loài gặm nhấm.

Ông Trần Đắc Phu, cố vấn Trung tâm Đáp ứng khẩn cấp sự kiện y tế công cộng Việt Nam cho biết, virus Hanta là bệnh lây truyền từ động vật sang người, trong đó chuột và các loài gặm nhấm là nguồn mang virus chủ yếu. Virus tồn tại trong nước tiểu, phân và nước bọt của chuột nhiễm bệnh.

Virus Hanta (Hantavirus) là nhóm virus RNA thuộc họ Hantaviridae, bộ Bunyavirales, được xem là một trong những tác nhân truyền nhiễm từ động vật sang người đáng chú ý trên thế giới. Các chủng virus này có liên quan chặt chẽ đến khu vực địa lý lưu hành và có thể gây nhiều hội chứng bệnh nguy hiểm ở người.

Theo giới chuyên môn, virus Hanta có thể gây hội chứng sốt xuất huyết kèm suy thận hoặc hội chứng tim phổi do Hanta virus. Trong đó, hội chứng phổi do Hanta được đánh giá đặc biệt nguy hiểm vì có thể diễn tiến rất nhanh chỉ sau vài ngày, đe dọa trực tiếp tính mạng người bệnh nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

Cũng theo ông Trần Đắc Phu, con người có thể mắc bệnh khi hít phải bụi chứa virus phát tán từ chất thải khô của chuột hoặc tiếp xúc trực tiếp với nước tiểu, phân, nước bọt của chuột rồi đưa tay lên mắt, mũi, miệng. Một số trường hợp hiếm gặp cũng có thể lây nhiễm sau khi bị chuột cắn. “Các loài chuột mang virus thường không có biểu hiện bệnh”, ông Phu lưu ý.

Theo chuyên gia này, phần lớn các chủng virus Hanta không lây trực tiếp từ người sang người. Tuy nhiên, một số chủng hiếm gặp trên thế giới từng ghi nhận khả năng lây truyền giữa người với người, dù nguy cơ hiện được đánh giá ở mức thấp.

Để phòng bệnh do virus Hanta, ông Trần Đắc Phu khuyến cáo người dân cần hạn chế tiếp xúc trực tiếp với chuột và chất thải của chuột. Trong quá trình dọn dẹp các khu vực có chuột hoặc bắt buộc phải tiếp xúc với môi trường nghi nhiễm, người dân cần đeo khẩu trang, găng tay, rửa tay kỹ bằng xà phòng sau tiếp xúc và duy trì vệ sinh môi trường sống sạch sẽ nhằm hạn chế chuột cư trú.

Theo ông, việc kiểm soát môi trường sống đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong phòng ngừa nguy cơ lây nhiễm, nhất là tại các khu vực kho bãi, tàu thuyền, nơi chứa thực phẩm hoặc khu vực có mật độ chuột cao.

Đánh giá về nguy cơ dịch bệnh xuất hiện tại Việt Nam, theo ông Phu, hiện Việt Nam chưa phải quốc gia có bệnh lưu hành. Một số nghiên cứu trước đây từng ghi nhận trường hợp có kháng thể virus Hanta trong xét nghiệm máu ở một số bệnh nhân sốt, song chưa ghi nhận ổ dịch hay ca bệnh điển hình trong cộng đồng.

Dù vậy, chuyên gia cho rằng ngành Y tế vẫn cần tiếp tục theo dõi sát diễn biến dịch tễ trên thế giới, đồng thời tăng cường kiểm dịch y tế biên giới, đặc biệt đối với tàu biển và hàng hóa nhập khẩu nhằm hạn chế nguy cơ chuột mang mầm bệnh xâm nhập từ nước ngoài vào Việt Nam.

Đối với thủy thủ, hành khách đi tàu biển hoặc người trở về từ vùng có dịch mà xuất hiện các triệu chứng như sốt, mệt mỏi, khó thở hoặc dấu hiệu bất thường chưa rõ nguyên nhân, chuyên gia khuyến cáo cần sớm đến cơ sở y tế để khai báo và được kiểm tra kịp thời.

Trong bối cảnh nhiều bệnh truyền nhiễm từ động vật tiếp tục xuất hiện trên thế giới, các chuyên gia cho rằng việc chủ động giám sát, nâng cao ý thức vệ sinh môi trường và kiểm soát nguồn lây từ động vật vẫn là yếu tố then chốt giúp giảm nguy cơ dịch bệnh xâm nhập và lây lan trong cộng đồng.

Chủ quan với nốt ruồi nhỏ, người phụ nữ suýt mất cánh mũi vì ung thư da

Từ một nốt ruồi nhỏ tồn tại nhiều năm, người phụ nữ gần 60 tuổi được phát hiện mắc ung thư da ở giai đoạn khối u đã ăn sâu, phá hủy gần toàn bộ cánh mũi phải, buộc bác sỹ phải thực hiện ca phẫu thuật tạo hình phức tạp để giữ lại cấu trúc khuôn mặt.

TS.Nguyễn Hữu Quang, Bệnh viện Da liễu Trung ương cho biết, đây là một ca bệnh khó bởi khối ung thư đã thâm nhiễm sâu vào niêm mạc, sụn cánh mũi và phá hủy hoàn toàn chân cánh mũi phải.

Theo bác sỹ Quang, nguyên tắc trong điều trị ung thư da là phải cắt bỏ triệt để toàn bộ khối u kèm vùng ranh giới an toàn nhằm hạn chế nguy cơ tái phát. Tuy nhiên, cánh mũi lại là vị trí đặc biệt quan trọng trên khuôn mặt, không chỉ liên quan chức năng hô hấp mà còn quyết định sự hài hòa thẩm mỹ tổng thể. “Việc cắt bỏ khối u đồng nghĩa để lại một lỗ hổng lớn, làm mất đường cong tự nhiên của mũi”, bác sỹ Quang cho hay.

Thách thức lớn nhất của ê kíp điều trị không chỉ nằm ở việc loại bỏ hoàn toàn tế bào ung thư mà còn phải tái tạo lại cấu trúc cánh mũi sau phẫu thuật, vừa bảo đảm chức năng hô hấp, vừa giữ được tính thẩm mỹ tự nhiên cho khuôn mặt người bệnh.

Các bác sỹ đã lựa chọn kỹ thuật tạo hình bằng vạt da tại chỗ (local flap), sử dụng mô da vùng rãnh mũi má để tái tạo cánh mũi sau khi loại bỏ hoàn toàn khối u bằng phẫu thuật Mohs, phương pháp được đánh giá tiên tiến trong điều trị ung thư da hiện nay.

Trong quá trình phẫu thuật, ê kíp phải đo đạc, thiết kế và xoay một phần mô da khỏe mạnh từ vùng lân cận để đắp lên cánh mũi với độ chính xác cao nhằm tái tạo lại cấu trúc tự nhiên của mũi.

Theo các chuyên gia, ưu điểm lớn của phương pháp này là sử dụng chính vùng da lân cận nên màu sắc và cấu trúc da đồng nhất, giúp cánh mũi tái tạo không bị lệch màu hay mất tự nhiên so với tổng thể khuôn mặt.

Bên cạnh yếu tố thẩm mỹ, kỹ thuật này còn giúp bảo đảm chức năng hô hấp, giữ cho đường thở thông thoáng, hạn chế nguy cơ xẹp hoặc co rút sụn cánh mũi sau phẫu thuật.

Các đường sẹo cũng được xử lý khéo léo theo các nếp gấp tự nhiên trên khuôn mặt như rãnh cười nên ít lộ dấu vết can thiệp. Sau phẫu thuật, bệnh nhân phục hồi được cánh mũi gần như nguyên vẹn và không còn khối u ác tính.

TS.Nguyễn Hữu Quang cảnh báo nhiều trường hợp ung thư da khởi phát từ những tổn thương rất nhỏ, dễ bị người bệnh bỏ qua như nốt ruồi thay đổi màu sắc, vết loét lâu liền, sẩn tăng sắc tố hoặc vùng da chảy máu kéo dài.

Theo chuyên gia này, việc chủ quan với các dấu hiệu bất thường trên da có thể khiến bệnh tiến triển âm thầm trong nhiều năm, đến lúc phát hiện thì khối u đã ăn sâu, gây tổn thương lớn và khiến việc điều trị trở nên phức tạp hơn rất nhiều.

“Việc phát hiện sớm và điều trị kịp thời không chỉ giúp nâng cao hiệu quả điều trị mà còn giảm thiểu nguy cơ khuyết hổng lớn trên khuôn mặt”, bác sỹ Quang nhấn mạnh.

Tại Việt Nam, mỗi năm Bệnh viện Da liễu Trung ương ghi nhận khoảng 400-500 bệnh nhân ung thư tế bào đáy đến khám và điều trị.

Theo thống kê từ bệnh viện, trên 95% bệnh nhân ung thư tế bào đáy được điều trị khỏi hoàn toàn bằng phẫu thuật Mohs. Đây là phương pháp cho phép kiểm soát chặt chẽ việc loại bỏ toàn bộ tế bào ung thư, đồng thời giảm nguy cơ tái phát xuống mức thấp nhất có thể.