Trong bối cảnh Luật An toàn thực phẩm được sửa đổi, các chuyên gia đề xuất bổ sung nhãn cảnh báo dinh dưỡng trên bao bì nhằm giúp người dân lựa chọn thực phẩm lành mạnh hơn, chủ động phòng ngừa bệnh tật.

Gánh nặng bệnh tật từ chế độ ăn thiếu lành mạnh

Sự tiện lợi và hương vị hấp dẫn khiến đồ uống có đường, thức ăn nhanh và thực phẩm siêu chế biến ngày càng phổ biến trong đời sống. Tuy nhiên, việc thường xuyên tiêu thụ các sản phẩm chứa nhiều đường, muối và chất béo bão hòa, kết hợp với lối sống ít vận động, có thể làm gia tăng nguy cơ thừa cân, béo phì, tăng huyết áp, đái tháo đường tuýp 2 và các bệnh tim mạch.

Thông tin từ Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế cho thấy, Việt Nam hiện có khoảng 17 triệu người tăng huyết áp, gần 4,6 triệu người mắc đái tháo đường, khoảng 2 triệu người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và hơn 180.000 ca ung thư mới mỗi năm.

Số liệu từ Nghiên cứu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu cũng cho thấy, 3 trong 5 yếu tố nguy cơ hàng đầu tại Việt Nam liên quan đến hành vi và lối sống, gồm dinh dưỡng không hợp lý, hút thuốc lá và sử dụng rượu bia. Đây đều là những yếu tố có thể can thiệp, nhưng để thay đổi hành vi bền vững, cần có những chính sách tạo môi trường thuận lợi cho người dân thực hiện lối sống lành mạnh.

Đáng chú ý, chế độ ăn mất cân đối, tiêu thụ nhiều thực phẩm giàu năng lượng, đồ uống có đường có thể dẫn đến thừa cân, béo phì và làm tăng nguy cơ đái tháo đường tuýp 2. Bệnh thường tiến triển trong thời gian dài, có thể gây biến chứng nghiêm trọng ở tim, thận, mắt và hệ thần kinh.

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), lượng tiêu thụ đồ uống có đường bình quân đầu người tại Việt Nam năm 2023 tăng khoảng 4 lần so với năm 2009, đạt gần 70 lít/người/năm. Cùng với đó, tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ em và thanh thiếu niên từ 5 đến 19 tuổi tăng từ 8,5% năm 2010 lên 19% năm 2020.

Tại một hội thảo về thúc đẩy dinh dưỡng lành mạnh trong phòng, chống bệnh không lây nhiễm, PGS-TS.Trương Tuyết Mai, Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia, cảnh báo tỷ lệ thừa cân, béo phì tại Việt Nam đã tăng gấp đôi sau 10 năm. Trung bình cứ 5 trẻ có một trẻ thừa cân, béo phì; tại các đô thị lớn, tỷ lệ này lên tới khoảng một phần ba số trẻ.

Theo chuyên gia, kiểm soát béo phì không đơn thuần là giảm lượng thức ăn mà cần giải quyết đồng thời các yếu tố liên quan đến dinh dưỡng, vận động và môi trường sống. PGS-TS.Trương Tuyết Mai đề xuất triển khai nhiều giải pháp, trong đó có chính sách giá và thuế đối với sản phẩm chứa nhiều đường, bổ sung nhãn cảnh báo dinh dưỡng ở mặt trước bao bì, thiết lập ngưỡng natri tối đa và xây dựng tiêu chuẩn dinh dưỡng bắt buộc đối với bữa ăn học đường, căng tin.

Ở góc độ quản lý, TS.Lê Thái Hà, Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế cũng nhấn mạnh vai trò của phòng bệnh chủ động. Cùng với cung cấp thông tin chính xác, việc hình thành những chuẩn mực hướng tới lối sống lành mạnh cần sự tham gia của cơ quan quản lý, giới chuyên môn, nhà nghiên cứu và truyền thông.

Thực trạng trên cũng được đặt ra tại cuộc họp góp ý dự thảo Báo cáo Thủ tướng Chính phủ về kết quả sơ kết thực hiện Chiến lược quốc gia về dinh dưỡng giai đoạn 2021-2025 và Kế hoạch hành động của ngành Y tế giai đoạn 2026-2030, do Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương vừa chủ trì.

Các đại biểu nhận định, dù công tác dinh dưỡng đã đạt nhiều kết quả tích cực, Việt Nam vẫn đối mặt với gánh nặng kép là suy dinh dưỡng còn tồn tại tại các vùng khó khăn, trong khi thừa cân, béo phì và bệnh không lây nhiễm có xu hướng gia tăng.

Trong số những giải pháp được thảo luận, ghi nhãn dinh dưỡng, hạn chế quảng cáo thực phẩm và hoàn thiện các quy chuẩn, tiêu chuẩn dinh dưỡng là những vấn đề đáng chú ý. Điều này cho thấy cải thiện dinh dưỡng cần được triển khai bằng các chính sách cụ thể, thay vì chỉ dừng ở khuyến cáo thay đổi thói quen ăn uống.

Cần bổ sung nhãn cảnh báo dinh dưỡng vào Luật

Một trong những khó khăn hiện nay là người tiêu dùng chưa dễ dàng nhận biết hàm lượng đường, muối và chất béo không lành mạnh trong thực phẩm đóng gói sẵn.

Nhiều sản phẩm có bao bì bắt mắt, thông điệp quảng cáo hấp dẫn nhưng chứa lượng đường, muối hoặc chất béo bão hòa cao. Ngay cả khi đã công bố bảng thông tin dinh dưỡng, các chỉ số nhỏ và thuật ngữ chuyên môn vẫn khiến người mua khó đánh giá nhanh đặc điểm dinh dưỡng của sản phẩm.

Đề cập vấn đề này, ThS.Lê Thị Thu Hà, Trường Đại học Y tế Công cộng cho biết, ghi nhãn dinh dưỡng mặt trước bao bì đang được nhiều quốc gia sử dụng để hỗ trợ người dân lựa chọn thực phẩm. Thay vì phải đọc và tự tính toán hàng loạt chỉ số, người tiêu dùng có thể nhận biết nhanh đặc điểm dinh dưỡng thông qua thông tin ngắn gọn, trực quan ngay trên mặt trước sản phẩm.

Một trong những hình thức được áp dụng là nhãn cảnh báo đối với thực phẩm chứa hàm lượng đường, muối, chất béo bão hòa hoặc năng lượng vượt ngưỡng quy định.

Qua các nghiên cứu được giới thiệu tại hội thảo chuyên ngành, nhãn cảnh báo có thể cải thiện khả năng nhận biết thực phẩm chứa nhiều thành phần dinh dưỡng cần hạn chế, hỗ trợ thay đổi hành vi mua sắm và tạo động lực để doanh nghiệp điều chỉnh công thức sản phẩm theo hướng lành mạnh hơn.

TS.Angela Pratt, Trưởng Đại diện WHO tại Việt Nam cũng cảnh báo, xu hướng tiêu thụ thực phẩm siêu chế biến, thức ăn nhanh, đồ uống có đường cùng chế độ ăn nhiều muối đang góp phần làm gia tăng gánh nặng bệnh tim mạch, đái tháo đường, ung thư và các bệnh không lây nhiễm.

Theo đại diện WHO, một sản phẩm có thể đáp ứng các yêu cầu về an toàn vệ sinh thực phẩm nhưng vẫn chứa hàm lượng cao những thành phần dinh dưỡng không có lợi cho sức khỏe nếu được tiêu thụ thường xuyên với số lượng lớn. Do đó, chính sách quản lý thực phẩm cần quan tâm đồng thời đến kiểm soát nguy cơ gây bệnh và xây dựng môi trường dinh dưỡng lành mạnh.

WHO đề xuất Việt Nam xem xét áp dụng nhãn cảnh báo dễ nhận biết đối với sản phẩm chứa nhiều đường, muối hoặc chất béo không lành mạnh, đồng thời hạn chế hoạt động tiếp thị thực phẩm không lành mạnh hướng tới trẻ em.

Đáng chú ý, WHO đang phối hợp với các cơ quan Việt Nam xây dựng Mô hình Phân loại Dinh dưỡng phù hợp với điều kiện trong nước, xác định các ngưỡng đối với đường, muối và chất béo trong thực phẩm đóng gói sẵn. Đây có thể là cơ sở khoa học để triển khai ghi nhãn dinh dưỡng mặt trước bao bì.

Tại Việt Nam, quy định về ghi thành phần dinh dưỡng, giá trị dinh dưỡng trên nhãn thực phẩm đã được ban hành. Tuy nhiên, bảng thông tin dinh dưỡng thông thường và nhãn cảnh báo ở mặt trước bao bì có chức năng khác nhau. Nếu bảng dinh dưỡng cung cấp các chỉ số về thành phần sản phẩm, nhãn cảnh báo giúp người tiêu dùng nhanh chóng nhận biết những thành phần cần hạn chế.

Trong bối cảnh Luật An toàn thực phẩm đang được sửa đổi, việc thiết lập cơ sở pháp lý cho nhãn cảnh báo dinh dưỡng được xem là hướng tiếp cận cần nghiên cứu.

Chiến lược quốc gia về dinh dưỡng giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045, được phê duyệt tại Quyết định số 02/QĐ-TTg ngày 5/1/2022, đã xác định nhiệm vụ xây dựng quy định về ghi nhãn dinh dưỡng mặt trước bao bì đối với thực phẩm đóng gói sẵn. Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 25/10/2017 cũng đặt ra yêu cầu thực phẩm đóng gói phải có đầy đủ thông tin về thành phần, năng lượng và cảnh báo sức khỏe.

Khi bổ sung nhãn cảnh báo dinh dưỡng trong quá trình hoàn thiện pháp luật sẽ góp phần cụ thể hóa những định hướng này, đồng thời bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của người tiêu dùng. Tuy nhiên, để chính sách phát huy hiệu quả, cần xây dựng các ngưỡng cảnh báo dựa trên bằng chứng khoa học, quy định rõ nhóm sản phẩm áp dụng, hình thức thể hiện và lộ trình thực hiện phù hợp. Việc đánh giá tác động và có thời gian chuyển tiếp hợp lý cũng giúp doanh nghiệp chủ động điều chỉnh sản phẩm, bao bì và hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Liên quan đến hoàn thiện chính sách dinh dưỡng, Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương yêu cầu rà soát kỹ kết quả thực hiện Chiến lược quốc gia về dinh dưỡng, xác định rõ những nhiệm vụ còn thiếu, bảo đảm các giải pháp có căn cứ, đúng thẩm quyền, đồng bộ với hệ thống chính sách, pháp luật hiện hành và tránh chồng chéo trong triển khai.