Khoảng một tháng trước khi nhập viện, cháu L.T.D, 14 tuổi, trú tại Sơn La, bị một con chó hoang cắn vào ngón trỏ tay trái, gây vết thương dài khoảng 12 cm và chảy máu.

Con chó này được ghi nhận đã cắn nhiều người cùng thời điểm, những người khác đều đi tiêm phòng dại đầy đủ. Riêng cháu D., dù được đưa đến cơ sở y tế để xử trí sát khuẩn vết thương và được bác sỹ tư vấn tiêm vắc-xin phòng dại, gia đình đã không thực hiện tiêm phòng.

Hai ngày trước khi nhập viện, trẻ bắt đầu xuất hiện các biểu hiện bất thường như sốt, đau mỏi cơ tay trái, bồn chồn và kích thích. Khi được đưa đi cấp cứu, tình trạng trở nặng với các triệu chứng sợ nước, sợ gió, sợ ánh sáng và âm thanh, tăng tiết đờm dãi và co cứng cơ. Cháu được chuyển khẩn cấp đến Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương để điều trị.

Tại Khoa Nhi, bệnh nhân nhập viện trong tình trạng tăng tiết đờm dãi nhiều, sợ nước, sợ gió, xuất hiện các cơn thít thanh quản, gồng cứng toàn thân, điểm Glasgow chỉ còn 10 đến 11 điểm, cho thấy ý thức suy giảm nghiêm trọng.

Bệnh nhân được an thần, đặt ống nội khí quản và thở máy. Đáng chú ý, vết thương do chó cắn đã liền da, không còn dấu hiệu viêm nhiễm. Tuy nhiên, với các biểu hiện lâm sàng điển hình, các bác sỹ nghi ngờ bệnh dại. Chiều ngày 31/12, kết quả xét nghiệm PCR từ bệnh phẩm nước bọt và dịch não tủy đều dương tính với virus dại, khẳng định chẩn đoán.

Theo TS.Đặng Thị Thúy, Trưởng Khoa Nhi, bệnh nhân nhập viện với đầy đủ các dấu hiệu lâm sàng của bệnh dại. Điều đáng tiếc là gia đình đã bỏ lỡ cơ hội duy nhất để phòng bệnh khi không tiêm vắc-xin ngay sau khi bị chó cắn, dù đã được bác sỹ tư vấn.

TS.Thúy cho biết thời gian ủ bệnh dại có thể kéo dài nhiều tháng, tuy nhiên khi bệnh đã khởi phát thì gần như 100% trường hợp đều dẫn đến tử vong do hiện nay chưa có biện pháp điều trị đặc hiệu.

Người bị chó, mèo hoặc động vật nghi dại cắn, cào gây chảy máu hoặc liếm vào vết thương hở, đặc biệt với động vật không rõ nguồn gốc, cần đến cơ sở y tế để tiêm vắc xin phòng dại càng sớm càng tốt. Trong trường hợp vết cắn nặng, có nhiều vết cắn hoặc vết cắn ở vùng nguy hiểm như đầu, mặt, cổ, người bệnh cần được tiêm huyết thanh kháng dại kết hợp với tiêm vắc-xin.

Bệnh dại hoàn toàn có thể phòng tránh được bằng tiêm phòng vắc-xin dại ngay sau khi bị động vật cắn. Việc chậm trễ hoặc chủ quan đồng nghĩa với việc đánh mất cơ hội sống cho chính người bệnh và người thân.

Trong bối cảnh kỳ nghỉ Tết Dương lịch kéo dài, nguy cơ tiếp xúc với chó mèo thả rông và chó hoang gia tăng, đặc biệt đối với trẻ em. Các bác sỹ khuyến cáo người dân không chủ quan trước bất kỳ vết cắn, vết cào hay vết liếm nào của động vật, kể cả khi vết thương nhỏ, nông hoặc đã nhanh liền da.

Sau khi bị cắn, cần rửa kỹ vết thương dưới vòi nước chảy với xà phòng, sát khuẩn đúng cách và đến cơ sở y tế để tiêm phòng dại sớm nhất có thể, tuyệt đối không chờ theo dõi động vật hoặc tin vào các biện pháp dân gian.

Đối với trẻ em, người lớn cần giám sát chặt chẽ, không để trẻ chơi đùa hoặc trêu chọc chó mèo, đặc biệt là động vật không rõ nguồn gốc hoặc chưa được tiêm phòng.

Mỗi gia đình cần chủ động tiêm phòng dại đầy đủ cho vật nuôi, không thả rông và hạn chế để chó mèo tiếp xúc với người lạ. Bệnh dại không có cơ hội thứ hai, chỉ một lần chậm trễ trong tiêm phòng cũng có thể dẫn đến hậu quả không thể cứu vãn.

Tại Việt Nam, theo số liệu của Bộ Y tế, nguồn lây bệnh dại ở người chủ yếu đến từ chó và mèo, chiếm đến 98% trong tổng số người đi tiêm chủng và 100% các ca tử vong. Năm 2024, cả nước ghi nhận 89 ca tử vong do bệnh dại, tăng 7 ca so với năm 2023 và tăng 17 ca so với năm 2022.

Báo cáo tổng kết năm cho thấy tất cả các trường hợp tử vong đều không được tiêm vắc-xin hoặc huyết thanh kháng dại. Nguyên nhân chính được xác định là do tâm lý chủ quan, đặc biệt là khi người dân bị chó nhà cắn và cho rằng không có nguy hiểm vì chó vẫn khỏe mạnh tại thời điểm cắn, điều này chiếm tới 63% lý do.

Bên cạnh đó còn là sự thiếu hiểu biết về bệnh, lo ngại chi phí điều trị, sử dụng các bài thuốc dân gian, thuốc nam, hoặc do trẻ nhỏ bị cắn nhưng không biết nói với người lớn, và có cả trường hợp giết mổ chó khi chó có biểu hiện bất thường.

Hiện nay, bệnh dại vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa được nếu xử lý đúng cách sau khi bị chó, mèo cắn.

Việc đầu tiên và bắt buộc là phải rửa sạch vết thương ngay lập tức bằng xà phòng dưới vòi nước chảy liên tục trong ít nhất 15 phút, sau đó sát trùng bằng cồn 70%, cồn i-ốt hoặc oxy già. Trong trường hợp không có xà phòng, có thể dùng nước sạch để rửa vết thương.

Đây là bước sơ cứu vô cùng quan trọng nhằm loại bỏ một phần virus tại chỗ. Ngay sau đó, người bị cắn cần đến cơ sở y tế để được tư vấn và tiêm vắc-xin phòng bệnh dại. Càng tiêm sớm, hiệu quả bảo vệ càng cao. Tùy theo mức độ tổn thương và tình trạng phơi nhiễm, bác sỹ sẽ chỉ định tiêm vắc-xin đơn thuần hoặc kết hợp thêm với huyết thanh kháng dại.

Từ năm 2021, Chính phủ đã phê duyệt Chương trình Quốc gia phòng, chống bệnh dại giai đoạn 2022-2030 với mục tiêu kiểm soát hiệu quả bệnh dại ở đàn chó mèo và phấn đấu không còn người tử vong do bệnh này vào năm 2030.

Để đạt được mục tiêu trên, Bộ Y tế đang phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường đẩy mạnh triển khai các giải pháp, trong đó có Chỉ thị số 11/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc tăng cường các biện pháp cấp bách phòng, chống bệnh dại.

Bộ Y tế đồng thời khuyến cáo người dân cần nhận thức rõ mức độ nguy hiểm của bệnh dại, đây là bệnh truyền nhiễm đặc biệt nghiêm trọng, khi đã lên cơn thì 100% tử vong. Biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất là tránh bị động vật cắn, đặc biệt là chó mèo không rõ nguồn gốc.

Nếu không may bị cắn, phải xử lý vết thương ngay lập tức, đến cơ sở y tế để được tư vấn và tiêm phòng đầy đủ, tuyệt đối không được chủ quan. Việc tiêm vắc-xin phòng dại càng sớm càng giúp ngăn chặn virus xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương, giảm nguy cơ tử vong.

Bên cạnh đó, Bộ Y tế cũng nhấn mạnh việc không nên sử dụng các biện pháp chữa trị chưa được kiểm chứng như thuốc nam, thuốc gia truyền, phương pháp mê tín dị đoan… để điều trị bệnh dại hoặc vết cắn. Đây là hành vi nguy hiểm và có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.

Đặc biệt, việc tiêm phòng cho chó, mèo nuôi cần được thực hiện đầy đủ theo đúng khuyến cáo của ngành thú y. Khi nuôi chó, mèo, người dân có trách nhiệm tiêm phòng dại định kỳ, không thả rông vật nuôi, chó ra đường phải được rọ mõm và có người dắt, nhằm đảm bảo an toàn cho cộng đồng.

Đối với người thuộc nhóm nguy cơ cao như nhân viên thú y, người làm việc tại cơ sở nuôi giữ động vật, người thường xuyên tiếp xúc với chó mèo cũng nên chủ động tiêm phòng dự phòng trước khi có phơi nhiễm.

Bác sỹ Nguyễn Tuấn Hải (Hệ thống tiêm chủng Safpo/Potec) khẳng định, bệnh dại hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu tiêm vắc-xin kịp thời sau khi bị chó mèo cắn. Đây là biện pháp duy nhất cứu sống người bệnh và ngăn ngừa những cái chết thương tâm.

Khi tiêm vắc-xin phòng bệnh dại, người bệnh cần tiêm đủ mũi (thường là 5 mũi), đúng lịch, không sử dụng rượu bia, không dùng thuốc corticoid hay các loại thuốc ức chế miễn dịch trong thời gian tiêm. Hiện nay, vắc-xin dại thế hệ mới được sản xuất theo công nghệ hiện đại, không chứa tế bào thần kinh nên rất an toàn và không ảnh hưởng đến trí nhớ hay sức khỏe người tiêm như một số lo ngại trước đây.